Antik Çağ Felsefesi | 5

! Bu yazı dizisi, Prof. Dr. Cengiz Çakmak’ın İstanbul Üniversitesi’nde verdiği “Antik Çağ Felsefesi” dersindeki konuşmasının metne aktarılmasıyla şekillendirilmiştir.

 

İndeks

Giriş Dersi | Antik Çağ Felsefesi | 1
İlk Filozoflar | Antik Çağ Felsefesi | 2
5 Dönüşüm | Antik Çağ Felsefesi | 3
Herakleitos | Antik Çağ Felsefesi | 4
Varlık Problemi | Antik Çağ Felsefesi | 5
Sofistler | Antik Çağ Felsefesi | 6

 
Bugünkü dersimize başlamadan önce geçtiğimiz haftalarda değindiğimiz konuları anımsayalım. Mitos’tan Logos’a geçiş diye adlandırılan dönemde yaşanan dönüşümlerden bahsetmiştik:

Teolojik Dönüşüm

İlk filozoflarla ilgili bu açıklamayı her ders yapıyorum:

Mitos’tan Logos’a geçiş bir teolojik dönüşmedir; yani belli bir dinsellikten başka bir dinselliğe geçiş vardır. Homeros ve Hesiodos’un teolojisinden, Thales ile başlayan, Ksenophanes, Herakleitos ve Parmenides ile devam eden, kendini gösteren bir “çok tanrıcılık” ve “tek tanrıcılık” arası bir fikriyat söz konusudur.

Politik Dönüşüm

İkinci olarak, politik bir dönüşme yaşanmıştır. Politik dönüşme, çoğunlukla aristokratik yaklaşımdan daha demokratik olan bir yaklaşıma doğru bir geçişi ifade eder. Ama bu politik dönüşmede iki çatal var gibi geliyor bana. Birincisi, İyonyaların temsil ettiği Agora merkezli Yunan tarzı demokrasi; ikincisi ise Herakleitos’un temsil ettiği, entelektüel bir monarşidir.

İyonya’da, özellikle Miletoslularda, Logos’un doğruluk değeri tartışmayla bulunacaktır. Bunun anlamını şöyle açıklamıştım: Miletoslularla beraber düşünce Akropol’den Agora’ya iniyor. Akropol, aristokratik bir yapı iken Agora, halkın tartıştığı, düşüncenin tartışmayla şekillendiği bir alan. Bu bağlamda, Logos, yani hakîkat, tartışma yoluyla belirlenir.

---

🔗 Buradan günümüze bir bağlantı kurmak istiyorum. Bilim insanı olmak, bilimi ideolojik bir araca dönüştürmekle karıştırılıyor. Ne demek istiyorum? Bugün bazı bilim insanları, kendi ideolojik görüşlerini bize “bilimin emirleri” olarak sunuyorlar. Ama bu, bilim değil. Çoğu zaman liberal bir ideolojik söylemden ibaret. Bu noktada “anormalin normalleşmesi” kavramına dikkat çekiyorum. Hayat tarzımızda, bilim adı altında dayatılan birçok şey, aslında bir normalleşme sürecinin ürünü. Ve bu süreçte, bilimden çok ideolojik dayatmalar var.

---

Politik dönüşüme Antik Çağ üzerinden baktığımızda, Homeros ve Hesiodos’un söylediklerinin tartışmaya açıldığını görüyoruz. Bu tartışmanın yeri ise Agora’dır. Agora, felsefî düşünmenin gelişiminde önemli bir rol oynar. Felsefe, Akropol’den Agora’ya inmiştir demiştik ya, işte burada artık doğruluk ve hakîkat, tartışmalar üzerinden aranacaktır.

Kozmolojik Dönüşüm

Bunun yanı sıra, kozmolojik dönüşümden de bahsetmiştik:

Eskiden tanrıların hâkim olduğu, hatta “cirit attığı” bir kozmostan, kendi kendine hâkim olan bir kozmosa geçiş söz konusudur. Yani kozmos artık kendi kurallarıyla kendi kendini yönetiyor. Bu, Yunan dünyası için tamamen yeni bir fikirdir. Kozmos, adalet ve ölçü (Dike) ile düzenlenen bir yapıdır.

Burada Anaksimandros önemli bir figürdür. Anaksimandros’a göre, her şeyin temelinde, evreni “çeken, çeviren” bir şey vardır. Bu, Dike yani adalettir. Adalet kavramı Yunan düşüncesinde çok işlenecektir. Ancak burada önemli olan nokta, adaletin yalnızca toplumsal bir kavram olmadığıdır. Yunanlılar adaleti doğada, yani phusis’te aramışlardır.

---

★ Şunu da belirtmek lazım: Yunanlılar için kozmos adil ve düzenli bir yapıdır. Eğer bu düzende bir problem varsa, bu problemin kaynağı insandır.

---

! Dolayısıyla politik, kozmolojik ve teolojik dönüşümler birlikte ilerleyen, iç içe geçmiş süreçlerdir. Bu nedenle ilk filozofları “dinden bilime geçiş” ya da “dinden felsefeye geçiş” gibi tek bir modelle açıklamak doğru olmaz. Bu üçlü dönüşümün bir arada anlaşılması gerekir.

---

Etik ve Epistemolojik Dönüşüm

Geçen hafta anlattığım iki önemli geçiş daha var. Bunlardan ilki etik, ahlâki geçiştir:

Eskiden, Homeros’un destanlarında insanların başına gelenlerin bedeli athe idi, yani çılgınlık. Ama şimdi, bir insanın başına bir şey geldiyse bu onun kendi sapkınlıkları ya da kendi açgözlülükleri nedeniyle olacaktır. (Bu dönüşümü Anaksimandros’ta, Pythagorasçılarda ve Herakleitos’ta açıkça görüyoruz.)

İkincisi ise epistemolojik dönüşüm, yani bilgiyle ilgili dönüşümdür:

(Bu dönüşüm bugün de hâlâ bizi ilgilendiriyor.)

Herakleitos, bilginin elde edilmesinde tanrılardan medet ummaz. Bu tutum, çok belirgin bir şekilde karşımızda duruyor. İlk filozofların bu konuda ne söylediklerini tam olarak bilmiyoruz çünkü söyledilerse de kaybolmuştur. Ancak belli ki onlar da farklı bir teoloji ve kozmoloji modelinden hareket ettikleri için Homeros ve Hesiodos’un bilgi anlayışına itibar etmezler.

Peki, Homeros ve Hesiodos’un bilgi konusundaki fikirleri neydi? Onlara göre, bize her şeyi tanrılar öğretir. Kimdir bu tanrılar? Musalar, yani esin perileri.

---

Herakleitos: Dil, Düşünce ve Kozmos

Herakleitos’ta ise durum tamamen farklıdır. Herakleitos, “Kendimi araştırdım” der. Bu araştırma, bir anlamda dili, kozmosu ve düşünceyi araştırmak anlamına gelir.

Herakleitos’ta bir küre metaforundan bahsedebiliriz. Küreye bir yönden bakarsanız kendinize girersiniz. Kendinize girdiğiniz anda da kürenin kendisine, yani kozmosa ulaşırsınız. Kozmosu küre olarak ele aldığınızda ise yeniden kendinize gelirsiniz.

Kendinizi araştırmak demek, dili ve düşünceyi araştırmak demektir. Herakleitos’ta ve genel olarak Yunan düşüncesinde, uzun bir süre -birkaç istisna hariç- dil ile düşünce ayrılmayacaktır. Bir ortaklık kurulacaktır.

Peki Herakleitos’ta, ister dilden ister kozmostan hareketle, kozmos nasıl araştırma konusu yapılır? Duyu algısıyla. Duyu algılarını yorumlamak, oradaki anlamı açığa çıkartmak demektir.

Bu nasıl mümkün olabilir? Ruhunuzun barbar olmaması gerekir. Yani duyu algılarının dilini bilmeniz gerekir.

Bu çerçeveyi çizdikten sonra, Parmenides’e geçebiliriz.

---

Parmenides: Şiir Geleneği ve Felsefenin Yolculuğu

Parmenides’te karşımıza çıkan tablo şudur:

Herakleitos fikirlerini bilmecemsi bir düzyazı formunda ortaya koymuştur. Yani Herakleitos, Yunan bağlamında şiir geleneği içinde değildir; fikirlerini şiir diliyle anlatmaz. Ancak Parmenides, tıpkı Ksenophanes gibi, fikirlerini şiirle anlatır.

Burada önemli bir ayrıntı var: Yunan geleneğinde, şairlerin bilgisi Musalardan gelir. Musalar, yani ilham perileri, şairlere esin kaynağıdır. Parmenides de şiir formunu kullanmıştır ama şair geleneği içinde yer almaz.

Parmenides’in kullandığı şiir ölçüsü, basit bir şiir ölçüsüdür. Edebî açıdan, Homeros’la karşılaştırıldığında çok daha alt düzeydedir. Aynı şeyi Ksenophanes’te de görürüz. O da fikirlerini şiirle anlatır. Ancak bu dönemde şiir geleneğinde biçim ve içerik açısından bir dönüşüm yaşanmaktadır.

Burada şiirin başlangıcı çok önemlidir. Zaten bunu analiz etmek istiyorum. Parmenides’in şiirinin başına baktığımızda bir fikir çıkarabiliriz: Şiir,¹ atlı bir savaş arabası ile dişi atların çektiği bir yolculuğu anlatır. Bu yolculuk, insanları ürkütücü bir yere götürmektedir. Tekinsiz, insanların korktuğu, olağan dünyadan kopulan bir yerdir. Bu, Herakleitos’un yolculuğu gibi çaba gerektiren, zorlu bir yoldur.

Bu anlatım, aklımıza Odysseia destanındaki² Odysseus’un yolculuğunu getirir. Odysseus’un iki farklı dünyası vardır: Olağan dünya ve olağanüstü dünya. Bir fırtına çıkar, Odysseus’un gemisi bu fırtınayla olağan dünyadan kopar ve bambaşka bir dünyaya gider. Bu dünya, zorlu bir dünyadır: Lotus yiyenler, Kirke benzeri varlıklar, yeraltı dünyası…

Bunun anlamı şudur: Felsefe, her zaman aşina olunmayan dünyalarda yapılır. Aşina olduğumuz dünyalarda, alışılagelmiş kavramlarla düşünürüz. Ama bu kavramlarla, o dünyanın kendisini bile anlamamız mümkün değildir. Felsefe, bizi sıra dışı bir yere götürür. Bu, felsefenin en önemli motiflerinden biri olacaktır; yolculuk.

Odysseia destanı gibi, Parmenides’in şiirinde de bir yola çıkış vardır. Bu yolculuk, olağan dünyadan koparak felsefenin derin ve bilinmeyen dünyasına doğru bir ilerleyiştir.

---

Eski Yunan Şiir Geleneğinde Hakîkat Arayışı

Eski Yunan şiir geleneğinde hakîkat, yani esas olan, gerçek olan iki yoldan elde edilir.

1. Musaların esinlemesi. Musalar, şairlere ilham veren ilahi varlıklardır.
2. Apollon’un kehâneti. Ancak kehânet, şairlerden ziyade farklı bir grubu ilgilendirir. Şairler için Musaların esini esastır.

Bunun dışında, hakîkate ulaşmanın bir yolu daha vardır: yer altına inmek. Örneğin, Odysseus geleceği öğrenmek için yer altına gider. Ancak yer altına inmek, zorlu bir iştir. Bu yolculuk, sadece fiziksel bir iniş değil, aynı zamanda dönüşme mitosudur.

Bu durum, ergenlenme mitoslarını hatırlatır. Ergenlenme mitoslarının temelinde, bir takım zorluklara ve çilelere tahammül etmek yatar. Ergenlenme, bir dönüşüm sürecidir.

Şimdi burada bir soru ortaya çıkıyor: Gökyüzüne mi çıkıldı, yoksa yer altına mı inildi? Bu, önemli bir sorudur. Çünkü kaynaklardan biliyoruz ki Hakîkat Tanrıçası ve Adalet Tanrıçası yer altındadır.

Yer altı, hakîkatin ve adaletin mekânıdır. Bu nedenle felsefenin yolculuğu, sıradan dünyadan koparak ya gökyüzüne yükselmek ya da yer altına inmek gibi dönüşüm süreçlerini temsil eder. Hakîkat arayışı, bu zorlu yolculuklarla mümkün olur.

---

Mysteria Geleneği, Karanlıklar ve Aydınlanma

Mysteria geleneğinde,³ tuhaf bir şekilde, aydınlanma genellikle karanlıkta gerçekleşir. Parmenides, şiirinde “karanlıkları delip geçtiğini” söyler. Burada dikkat çekilmesi gereken bir çaba vardır: Atlar ve araba metaforu.

Atlar, çabayı temsil eder. Atların özelliği şudur: Kumanda edilebilirler. Eğer iyi kumanda ederseniz uysaldırlar; edemezseniz gaddarlaşırlar. Ancak atları şiddet uygulayarak uysallaştıramazsınız. Bu, bana insanın ruhu ile kendini terbiye etme mücâdelesini hatırlatıyor. İnsan, kendi tutkularını, kendi doğasını dengelemek zorundadır.

Bu mücâdele, Herakleitos’un metron (ölçü) ile nous (akıl), thymos (ruh) ve hybris (taşkınlık, ölçüsüzlük) arasındaki çatışmasına benziyor. Bu metaforu, Platon da Phaidros diyaloğunda⁴ kullanacaktır. Platon’da, araba bedeni, atlar bedendeki tutkuları, arabacı ise ruhu temsil eder. Tutkular, yani atlar, düzenlenebilir. Ancak bu düzenleme için çaba ve öz disiplin gerekir.

Parmenides’te, bu zorlu yolculukta karanlıklar aşılır ve hakîkatin “yüreğine” ulaşılır. Hakîkatin kapıları açılır ve tanrıça onu güzel bir şekilde karşılar. Tanrıça, ona her şeyin aslını gösterir.

Bu anlatım, şiir ve historia geleneğindeki erginlenme mitoslarına benzer. Buradaki çaba, o zorlu yolculuktur. Herakleitos’taki gibi sorular sormak ve insanın kendini hakîkate hazırlaması fikri vardır.

Hakîkate ulaşmak için insanın bir hazırlıktan geçmesi gerekir. Ve bu hazırlıktan sonra, tanrıça ona varlığın yolu, yokluk ve hem var olan hem var olmayan şeyleri anlatır.

---

Oluş ve Varlık Problemi

Burada baştan itibaren bir problemle karşılaşıyoruz:

1. Her şeyin temeli, esası nedir? Mesela “su” diyoruz. Ama aynı zamanda su olmayan bir sürü şeyle karşı karşıyayız. Örneğin bir kalem, su olmayan bir şeydir ve sürekli bir oluş halindedir. Kalem eskir, kopar, değişir.
2. Değişen ve değişmeyen problemi. Hem var olan hem de yok olan bir şeyi nasıl anlayacağız?

Yunanlılarda malzeme, her şeyin temeli olandır. Ama bu temeli daha geriye götüremiyorsunuz. Eğer her şeyin temeli su ise, sudan başlatırsınız. Ateşse ateşten, topraksa topraktan… X diyelim.

O zaman şu sorular ortaya çıkıyor:

• X nasıl hem var olan hem olmayan olabilir?
• X nasıl hem değişen hem kalıcı olabilir?

Birinci problem şudur: Su (ya da X), ezelî ve ebedîdir. Ex nihilo nihil fit⁵ (yoktan var olmaz) ilkesine göre, her zaman mevcut olmak zorundadır. Ama bu su, aynı zamanda her zaman mevcut değildir.

Bu bizi şu soruya getirir: Eğer her şeyin temeli suysa ya da ateşse, bu nasıl hem oluşur hem de kalıcı olabilir? Hem var olan hem yok olan bu yapı nasıl açıklanacaktır?

---

Parmenides ve Varlık Problemi

Bir varlık düşünün: hem su hem su olmayan. Su ise kalıcı, su değilse oluş halindedir. Bu, hem var hem yok olmak anlamına gelir. Ancak bu bir çelişkidir. Mantıksal açıdan bir çelişkidir ve bu çelişkinin çözülmesi gerekir.

Parmenides’in burada yakaladığı şey, “esti” fiilidir. Yani “olmak”. Konuşabildiğiniz, ad verdiğiniz, düşünebildiğiniz, hayalini kurabildiğiniz her şey vardır. Burada temel mesele, bir x düşünün; bu x’in ne olduğu, ne türden bir varlık olduğu önemli değildir. Önemli olan, x’in varlık yüklemini taşımasıdır.

Parmenides, bu durumu “esti” fiili üzerinden yakalıyor. İngilizceye çevirecek olursak “is” fiiliyle karşılıyoruz. Örneğin:

• Kanatlı at vardır. Var mıdır? Vardır çünkü ona bir isim koydunuz, onu hayal ettiniz.
• Ağaç vardır, meşe ağacı vardır, bardak vardır, elimde tuttuğum kalem vardır.

Buradaki her x’in ortak yüklemi varlıktır. Parmenides der ki: “Beni bu x’lerin ne olup ne olmadığı ilgilendirmez; önemli olan varlıktır. Çünkü var olmayan hiçbir şey düşünülemez. Yokluk yoktur.”

Burada bir örnek verelim:

“Kanatlı at yoktur” dediğinizde bile, onu var etmiş olursunuz. Çünkü düşüncenizde, dilde ona bir “is not” (esti) diyerek varlık atfedersiniz.

Platon daha sonra bu düşünceyi işleyecek ve bir x’in birinci yükleminin varlık olduğunu söyleyecek. Eğer bir x’i başka bir şeyden ayırmak istiyorsanız, burada kısmi anlamda yokluk devreye girer.

Bu karmaşık gibi görünse de aslında günlük hayatta uyguladığımız bir mantık yapısını yakalamıştır.

Örneğin:

• Kalem vardır ancak kalemde canlılık yoktur.
• Kalem vardır ama o maddi bir varlıktır ve cansızdır.

Bunun anlamı şudur: Olumlu ve olumsuz yargı vermemizin mekanizmasını yakalamış oluruz.

Buradan hareketle Parmenides, şunu söylemiş olur: “X vardır, Y vardır, R vardır, Z vardır.” Ama burada önemli olan şey, onların ne olduğundan çok, ortak yüklemlerinin varlık olmasıdır.

Bu düşünce bizi felsefede yeni bir yere götürüyor.

Parmenides’e göre:

• Var olmayan hiçbir şey düşünülemez.
• Düşünebildiğimiz her şey vardır.

Bu, varlıkla dil arasında, mantık bağlamında kurulan bir ilişki tarzıdır. Varlık vardır ve tektir.

---

Parmenides’ten Platon’a: Varlığın Anlamı ve Kategorileri

Ancak Parmenides, var olanın hangi anlamda var olduğunu sorgulamaz. Ağaç vardır, kanatlı at vardır ama bunlar hangi anlamda var?

★ İşte bu soruyu Platon soracak ve çözecektir. Platon, varlık için gerçek anlamda olmak, hayali anlamda olmak, fiziksel anlamda olmak gibi kategoriler getirecektir.

• Canlı varlık olarak var olmak
• Akıllı varlık olarak var olmak
• Cansız varlık olarak var olmak

Parmenides, varlığı bir yüklem olarak yakalamış olsa da hangi anlamda varlıktan söz ettiğini açıklamaz. Bu, felsefede bir sonraki adımı işaret eder.

---

Düşünce, Varlık ve Değişim Problemi: Parmenides’ten Platon’a

Kolaylık olsun diye şöyle açıklayayım: Düşündüğüm her şey vardır. Parmenides bunu bu şekilde ifade etmeyecektir ama bu çıkarımı daha sonra Platon üzerinden yapıyorum. Düşündüğüm her şey vardır:

• Kanatlı at vardır; kavramsal olarak vardır, hayali olarak vardır ama gerçek değildir.
• Ağaç vardır ve aynı zamanda gerçektir.

Burada ikinci bir argüman geliyor: Var olan her şey gerçek değildir.
Üçüncü olarak da şunu söylüyorum: Gerçek olan her şey fiziksel değildir.

Örneğin:

• Kalem fiziksel bir nesnedir, aynı zamanda teknolojik bir nesnedir; insan tarafından yapılmıştır.
• Ağaç fiziksel bir nesnedir, canlıdır ve doğaldır; insan tarafından meydana getirilmemiştir.
• Sayı gerçektir ama hayali değildir (kanatlı at gibi); ağaç gibi doğada da yetişmez.

---

Parmenides’ten sonra nesnelerle, var olanlarla ve varlık ile ilişkimizi kökten değiştiren bir yola giriyoruz. Parmenides’in düşünce bağlamındaki temel yaklaşımı şudur:

“Madem ki su vardır, o zaman hep su olarak devam edecektir. Çünkü suyun ‘su olmaması’ demek, onun artık var olmayan bir şey haline gelmesi demektir.”

Bu durumda Parmenides, değişimin mümkün olmadığını söyleyecektir. Peki neden? Çünkü değişim, bir şeyin başka bir şey olmasıdır. Bu nasıl mümkün olacaktır? Eğer varlıktan yokluk ve yokluktan varlık meydana gelmiyorsa, o zaman değişim de mümkün değildir.

---

Duyu Algıları ve Değişim Problemi

Burada mantıksal bir soru ortaya çıkıyor:

• Duyu algılarımız ne diyor?
• Bir ağaca bakıyoruz: Üç ay önce, beş hafta önce, iki hafta önce aynı ağaç değildi. Çünkü o zaman yaprakları yoktu; şimdi yapraklandı.

Peki bu nasıl oldu? Eğer Parmenides değişimi reddediyorsa, yapraklar nereden geldi? Olmayan bir şey birden ortaya çıktı. Bu durum, mantıksal olarak şöyle bir sorun yaratıyor:

• Değişim, var olmayan bir şeyin var olması ya da var olan bir şeyin var olmaması ise bu nasıl mümkündür?

Parmenides’in cevabı nettir:

1. Bir şey varsa, vardır.
2. Değişim mümkün değildir.

O zaman soruyoruz:

• Değişimi reddedecek miyiz?
• Duyu algılarımızı yok mu sayacağız?

Parmenides, “Evet” der. Ona göre, duyu algıları bizi yanıltmaktadır. Mantıksal olarak, eğer varlıktan yokluk, yokluktan varlık çıkmazsa, değişim de mümkün değildir.

---

! Parmenides’in bu argümanı, felsefede büyük bir tartışmayı başlatacaktır. Ondan sonra gelen filozoflar, bu sorunu çözmeye çalışacaklardır.

---

Parmenides ve Sonrası: Değişim, Çokluk ve Varlık Problemi

Parmenides’in iddialarını sırasıyla ele alacak olursak:

1.) Varlık birdir.

Parmenides’e göre, varlık birdir ve çokluk yoktur. Eğer bir şey suysa, hep su olmak zorundadır. Çünkü suyun su olmaktan çıkması, onun var olmayan bir şey haline gelmesi demektir. Buradan hareketle, varlık birdir demek, çokluğun olmadığını kabul etmek anlamına gelir.

2.) Değişim yoktur.

Parmenides, varlık hep varsa, varlıktan yokluk, yokluktan da varlık meydana gelmez diyerek değişimi reddeder. Eğer değişimi duyularımla algılıyorsam, o zaman duyularım kökten yanılsamalıdır.

Parmenides’in şiirinde üç aşama vardır:

• Önce varlık vardır.
• Sonra varlık yoktur.
• Üçüncü olarak ise, hem var hem yok denilen doksa aşaması gelir.

---

★ Ancak Yunan düşüncesinin temel fikri değişimin varlığıdır. Parmenides’in bu düşüncesine karşı, sonradan gelen filozoflar çokluk fikrini savunacaklardır.

---

3. Çokluk ve Rasyonel Açıklama: Sonraki Filozoflar

Parmenides’ten sonra gelen filozoflara “çokçular” denir. Bunun nedeni, varlık birdir fikrinden vazgeçip, varlığın çokluğunu savunmalarıdır. Bu çokluk, hava, su ve ateş gibi unsurlar üzerinden açıklanır.

Demokritos ise bu fikri bir adım öteye taşır ve atomlar kavramını getirir. Demokritos’a göre:

• Atomlar ne var olurlar ne de yok olurlar.
• Atomlar küçük, parçalanamaz varlıklardır.
• Tek bir büyük varlık (küre) yerine, sayısız atom parçacığı vardır.

Demokritos bu fikri şöyle açıklar: Su, belli atomların bir araya gelmesiyle oluşur. Eğer bu atomlar birbirinden ayrılırsa, su havaya dönüşür. Ortada yokluk yoktur, sadece atomların bir araya gelmesi ya da dağılması vardır. Kalemin dağılması, onun atomlarına ayrılması anlamına gelir. Yani hiçbir şey yoktan var olmaz ya da vardan yok olmaz; sadece dönüşür.

Bu açıklama, Parmenides’in düşüncesinden daha rasyonel bir açıklamadır.

---

Atomları Hareket Ettiren Kuvvet: Empedokles ve Anaksagoras

Buradaki önemli soru şudur: Bu atomlar nasıl bir araya geliyor ve nasıl birbirinden ayrılıyor?

1. Empedokles:
   Atomları bir araya getiren kuvveti “sevgi”, atomları ayıran kuvveti ise “nefret” olarak tanımlar.
2. Anaksagoras:
   Bu kuvvetin kaynağı olarak “aklı” gösterir. Ona göre, akıl her şeyi hareket ettiren ve ayrıştıran ilkedir.

• Akıl, başlangıçta oyunu başlatır.
• Daha sonra, mekanik kuvvetler devreye girer ve oyun kendiliğinden devam eder.

---

Demokritos ve Mekanik Kozmos

Demokritos’ta ise bu insani ögeler ortadan kalkar. Hareketin kaynağı artık kozmosun kendisindedir. Hareket, tamamen mekanik bir süreçtir.

• Kozmos, atomları bir araya getirir ve ayırır.
• Atomlar, bu kuvvetlerin etkisiyle birleşir, nesneler meydana gelir. Atomlar ayrıldığında ise nesneler dağılır.

Bu yaklaşım, varlık ve hareket arasındaki ilişkiyi mekanik bir süreç olarak açıklar ve felsefede yeni bir aşama başlatır.

---

Varlık, Değişim ve Hareket: Parmenides’ten Aristoteles’e

Parmenides’ten sonra, Yunan düşüncesinde önemli bir dönüşüm yaşanır. Varlık birdir fikrinden varlık çoktur fikrine geçilir. Artık varlık, hava, toprak, ateş, su gibi unsurlar üzerinden açıklanır ya da Anaksagoras’ta olduğu gibi parçacıklar, Demokritos’ta ise atomlar üzerinden ele alınır.

1.) Varlık Birdir’den Varlık Çoktur’a Geçiş

Parmenides’in büyük küresi, sonraki filozoflarda gözle görülmeyen parçacıklara ayrılır. Bu parçalanma, akıl ve rasyonel düşünce aracılığıyla yapılır. Böylece monizm fikri terk edilir ve çokçuluk benimsenir. Bu nedenle, bu düşünce sistemini savunan filozoflara çokçular denir.

---

2.) Değişim Problemi ve Tanımı

Parmenides’in değişimi reddetmesine karşılık, sonraki filozoflar değişimi yeniden tanımlar. Değişim, artık iki şekilde açıklanır:

1. Atomların bir araya gelmesiyle ortaya çıkan bir nesne.
2. Atomların ayrılmasıyla yok olan bir nesne.

Ancak burada nesne yok olsa bile, nesneyi oluşturan atomlar varlığını sürdürür. Örneğin:

• Ağacı yakarsanız, ağaç ortadan kalkar ama bu süreçte hava atomları ve su atomları ortaya çıkar.
• Değişim, aslında nesneyi oluşturan atomların parçalanması ya da bir araya gelmesidir.

---

Herakleitos’ta ise değişim, biraz daha farklı bir anlam taşır: Mevcut olanın ortaya çıkması. Her şey, varlığın içinde potansiyel olarak zaten durmaktadır. Örneğin ağacın yapraklanması, ağacın içinde potansiyel olarak bulunan bir durumun aktüel hale gelmesidir.

Bu noktada, değişimin iki boyutunu görüyoruz:

1. Bir bütünün atomlarına veya ögelerine parçalanması.
2. Varlığın içindeki potansiyelin gerçekleşmesi.

---

3.) Hareket Problemi: Kaynağı Nedir?

Değişimi anlamak için hareketin kaynağı sorusu gündeme gelir. Burada üç farklı yaklaşım ortaya çıkar:

1. Herakleitos: Hareketin kaynağı, hareketin bizzat kendisidir. Varlık, kendi içinde bir oluş ve hareket imkânına sahiptir.
2. Empedokles: Hareketi sağlayan kuvvetler sevgi (birleştirici) ve nefret (ayırıcı) olarak tanımlanır.
3. Anaksagoras: Hareketin kaynağı, akıldır. Akıl, başta hareketi başlatır; ancak sonrasında süreç, mekanik kuvvetler ile devam eder.

---

Aristoteles’te Hareket ve Telos

Aristoteles, Anaksagoras’tan farklı bir noktaya gelir. Ona göre, hareketin kaynağı sadece akıl değildir. Varlığın içinde bir amaç (telos) vardır. Bu amaç, varlığı harekete geçirir.

Örneğin:

• Tohum, kendi içinde taşıdığı amaç doğrultusunda bir ağaç olur.

---

◎ Aristoteles, burada mekanik süreçlerden ziyade organik süreçleri temel alır ve bir gayeci anlayış ortaya koyar. Bu bakımdan, Herakleitos’un düşüncelerinden etkilenmiştir.

---

Demokritos’ta Mekanik Hareket

Demokritos ise süreci tamamen mekanik bir şekilde açıklar. Hareketin kaynağı kozmosun kendisindedir. Atomlar, kozmostaki mekanik süreçler sayesinde bir araya gelir ve ayrılır.

• Atomlar birleştiğinde nesneler oluşur.
• Atomlar ayrıldığında, nesneler dağılır ama atomlar varlıklarını sürdürür.

---

Özetle:

• Aristoteles ve Anaksagoras, hareketin kaynağı olarak aklı savunur.
• Aristoteles: Organik, gayeci bir anlayış.
• Anaksagoras: Mekanik bir süreç.
• Demokritos ise tamamen mekanik nedensellik üzerinden hareketi açıklar.

Bu üç yaklaşımı birlikte düşündüğümüzde, Yunan felsefesinde değişim, amaç, gaye ve nedensellik fikirleri bir arada şekillenir. Bu düşünceler, modern bilimin gelişiminde de önemli bir temel oluşturacaktır.

---

Varlık, Algı ve Gerçeklik: Demokritos’ta Phusis ve Thesis

Burada ikinci bir önemli nokta vardır: Parmenides, duyuların yanıltıcı olduğunu söylemiştir. Onun temel iddiası şudur:

• Varlık vardır, yokluk yoktur.
• Bu hakikati nous (akıl) ile kavrarız.
• Aisthesis (duyular) ise kökten yanıltıcıdır.

Ancak Demokritos, Parmenides’in bu düşüncesini farklı bir noktaya taşır. Demokritos der ki: “Gördüğümüz her şeyin nesnel bir tabanı vardır.”

Örneğin, ben bir nesneyi kalem olarak görüyorsam, bu önce atomlardan meydana gelmiş bir yapıdır. Nesnenin atomik yapısı, benim algılarım üzerinde bir etki yapar ve bu etki sonucunda kalem biçiminde algılanır.

Bu ne anlama gelir?

• Algılarımız, nesnenin kendisini vermez; sadece görünüşünü verir.
• Bir nesnenin bendeki hali, yanılsama değil, bir izlenimdir.

---

Gerçeklik ve Görünüş:

Bugün bilimsel açıdan baktığımızda, bir ağaç atomlardan ve boşluktan meydana gelmiş bir yapıdır. Ancak biz bunu çıplak gözle böyle göremeyiz. Demokritos ve Empedokles’e göre, ağaç bize doğrudan kendisini vermese bile, onun görünüşü ağacın kendi gerçekliğinden kaynaklanır.

Peki bu nasıl gerçekleşir?

Ağaçtaki fiziksel ve atomik yapı, bizim üzerimizde bir etki yapar ve bu etki sonucunda ağaç denen formu görürüz. Aynı şekilde, bir şişeyi farklı bir biçimde görmemizin nedeni de, şişedeki atomik yapının farklı olmasıdır.

---

Phusis ve Thesis Ayrımı

Demokritos’ta nesnenin görünüşü iki şekilde ele alınır:

Birinci Nitelikler (Phusis):

• Nesnenin fiziksel özellikleri: Yer kaplaması, ağırlığı, şekli gibi.
• Bu özellikler nesnenin kendisine aittir ve nesnenin atomik yapısından kaynaklanır.

İkinci Nitelikler (Thesis):

• Renk, koku, tat gibi algısal özellikler.
• Bu nitelikler bize bağlıdır. Örneğin:
• Bir yaprağı yeşil olarak görüyorsam, yeşillik yaprağın kendisinde yoktur.
• Mavi renk, nesnenin bir özelliği değil, bizim algımızın sonucudur.

Demokritos, burada phusis ve thesis ayrımını yeniden başlatır:

• Phusis: Nesnelerin kendisine ait olan, değişmeyen fiziksel gerçekliktir.
• Thesis: Bizim uzlaşımla ortaya koyduğumuz, algısal ve göreceli olan niteliklerdir.

---

Sonuç olarak:

Demokritos, Parmenides’in duyulara ilişkin şüpheci tutumuna karşı çıkarak, gerçeklik ve görünüş arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlar. Ona göre, algılarımızın bize verdiği görünüş, nesnenin atomik yapısından doğar. Ancak algılarımız, nesnenin tam kendisini değil, onun etkisini bize yansıtır. Bu düşünce, Yunan felsefesinde gerçeklik, algı ve doğanın bilgisi tartışmalarını derinleştiren önemli bir adımdır.
 

Prof. Dr. Cengiz Çakmak

 

Açıklamalar:

1. Peri Physeos: Parmenides’in “Doğa Üzerine” (Peri Physeos) adlı felsefî şiiri. Şiirin başlangıcında Parmenides, bir savaş arabasında tanrısal atlar tarafından çekildiği mistik bir yolculuğu tasvir eder. Bu yolculukta, onu bir tanrıça karşılar ve ona hakîkatin ve aldatıcı görünüşlerin yollarını öğretir.
    
   Yazıda atıfta bulunan pasaj, özellikle Parmenides’in şiirinin proemium (giriş) kısmına işaret ediyor. Şiirde, Parmenides’in gerçekliğin doğasını anlamak için simgesel bir şekilde hakîkatin yoluna çıkışı anlatılır. Yolculuk, sıradan insanî anlayışın ötesine geçmeyi, mantık ve akıl yoluyla hakîkate ulaşmayı simgeler.
    
   Bu tekinsizlik hissi, insanın alışılmış düşüncelerinden ve dünyaya dair yanılsamalardan kopuşunu ifade eder. Ayrıca Herakleitos’un çetin ve zorlu bir hakîkat yoluna işaret eden görüşleriyle de tematik paralellik taşır.
    
   Daha detaylı incelemek isterseniz Parmenides’in bu kısmı antik Yunan kozmolojisi ve metafiziği açısından son derece zengin bir içeriğe sahiptir. Bu konuda alttaki kaynaklardan yararlanabilirsiniz:
    

   1.) Birincil Kaynak:

   ◦ Parmenides, “Doğa Üzerine” (Fragmanlar)

   Bu eserin orijinal parçaları DK B1 ve B2 olarak numaralandırılmıştır. Giriş kısmı özellikle savaş arabası ve tanrıça ile olan mistik yolculuğu tasvir eder. İngilizce olarak “The Presocratics” derlemelerinde yer alabilir.

   2.) İkincil Kaynaklar (Şerhler ve Açıklamalar):

   ◦ Kirk, Raven, Schofield, The Presocratic Philosophers
   Parmenides’in fragmanlarını detaylı bir şekilde analiz eder ve Herakleitos ile karşılaştırmalı bir yorum sunar.

   ◦ Gábor Betegh, The Derveni Papyrus: Cosmology, Theology and Interpretation
   Parmenides’in kozmolojik düşüncelerini anlamaya yardımcı olur. Aynı zamanda şiirsel ifade ile felsefî düşüncenin nasıl iç içe geçtiğine dair bir bakış açısı sunar.

   ◦ Alexander P.D. Mourelatos, The Route of Parmenides
   Parmenides’in yolculuk metaforu üzerine derin bir analiz sunar. Bu, şiirin “Hakîkatin Yolu” ve “Görüşlerin Yolu” ayrımını daha iyi anlamana yardımcı olur.

   3.) Yunan Metafiziği Üzerine Daha Geniş Bir Çerçeve:

   ◦ Charles H. Kahn, The Art and Thought of Heraclitus
   Herakleitos ile Parmenides’in felsefi zıtlıklarını inceler. Tekinsiz yolculuk ve hakîkate ulaşma mücâdelesini anlamak için eşsizdir.

   ◦ Peter Kingsley, In the Dark Places of Wisdom
   Bu kitap, Parmenides’in şiirini ve mistik yolculuğunu, antik Yunan geleneği bağlamında anlamaya yardımcı olur. Mit, metafor ve hakîkat arasındaki ilişkiye odaklanır.

   4.) Çeviri ve Yorumlar:

   ◦ Martin Heidegger, Parmenides
   Heidegger’in Parmenides üzerine yaptığı derin felsefî yorumlar, özellikle “Hakîkat ve Yolculuk” kavramları üzerinde durur. Modern yorumlar için etkili bir kaynaktır.

   Online Erişim:

   ◦ Internet Classics Archive ya da Perseus Digital Library üzerinden Parmenides’in fragmanlarına ve çevirilerine ücretsiz ulaşabilirsin. ⇡⇡⇡

 

---

 

2. Odysseia Destanı: Antik Yunan’da Homeros tarafından yazıldığı düşünülen iki büyük destandan biridir. Diğeri olan İlyada savaşın ve kahramanlığın öyküsüyken, Odysseia bir yolculuğun, ev özleminin ve insanın kendi içindeki mücâdelelerin destanıdır. Odysseia’nın kahramanı, zekâsı ve stratejik dehasıyla ünlü İthaka kralı Odysseus’tur.
    
   Destanın Temel Konusu
   Troya Savaşı’nın bitiminden sonra Odysseus’un memleketi İthaka’ya dönme çabası anlatılır. Ancak yolculuk, tanrıların müdâhalesi, doğaüstü varlıklar ve kendi hataları yüzünden inanılmaz derecede zorlu ve uzun olur. Troya’dan yola çıkmasının ardından tam 10 yıl boyunca evine dönemez.
    
   Destanın Bölümleri

   Odysseus’un Yokluğu
   İthaka’da, karısı Penelope ve oğlu Telemakhos, Odysseus’un dönmesini bekler. Ancak Penelope, kocasının öldüğüne inanarak tahtı ele geçirmek isteyen taliplerle mücâdele eder. Bu sırada Telemakhos, babasının izini sürmek için yolculuğa çıkar.

   Odysseus’un Serüvenleri
   Odysseus’un başından geçen maceralar, destanın en dikkat çekici kısmıdır. İşte bunlardan bazıları:
   Lotofaglar Adası: Mürettebatıyla birlikte, hafıza kaybına yol açan lotus bitkisini yiyen insanlarla karşılaşır.
   Polyphemus’un Mağarası: Kiklop Polyphemus (tek gözlü dev), Odysseus ve mürettebatını tuzağa düşürür. Odysseus, zekâsını kullanarak devin gözünü kör eder ve kaçar.
   Sirene’ler: Güzel sesleriyle denizcileri kendine çeken yaratıklardan kurtulmak için, adamlarının kulaklarını balmumuyla tıkar.
   Skylla ve Kharybdis: Boğazları koruyan iki korkunç canavardan geçerken mürettebatını kaybeder.
   Kalypso’nun Adası: Ogygia adasında Kalypso adındaki tanrıça tarafından tam yedi yıl alıkonulur.

   Evine Dönüş ve İntikam
   Athena’nın yardımıyla İthaka’ya döner. Ancak dönüşü gizli olur. Kendini kimsesiz bir dilenci olarak tanıtarak sarayına girer. Taliplerin Penelope’ye yaptığı zulmü öğrenince plan yapar ve sonunda tüm talipleri öldürür. Penelope’nin sadâkatinden emin olduktan sonra ailesine kavuşur.
    
   Odysseia’nın Temaları

   Zekâ ve Kurnazlık: Odysseus’un güç yerine zekâyla sorunları çözmesi, destanın temel özelliklerindendir.
   Sadâkat: Penelope’nin kocasını beklerken gösterdiği sadâkat, destanın duygusal gücünü artırır.
   Ev ve Aile: Odysseus’un yola çıkışındaki temel amacı, ailesine kavuşmaktır.
   Tanrıların Gücü: Yunan mitolojisinde olduğu gibi tanrıların insan kaderine müdâhalesi belirgin bir şekilde görülür.

   Odysseia, macera dolu yapısıyla sadece antik çağların değil, edebiyat tarihinin en etkileyici eserlerinden biri olarak kabul edilir. Mitolojik sembollerle dolu bu destan, insanın azmi ve evi özleminin evrensel bir hikâyesidir. ⇡⇡⇡

 

---

 

3. Mysteria Geleneği: Antik Yunan dünyasında hem bireyin hem de toplumun ruhsal dönüşümünü hedefleyen, sırlarla ve inisiyatik ritüellerle örülü gizem kültlerini ifade eder. Bu gelenekler genellikle doğrudan deneyimle ruhsal bir aydınlanma sağlamayı amaçlar ve çoğunlukla tarımsal döngüler, ölüm ve yeniden doğum temaları etrafında şekillenir. Geleneğin temelinde, katılımcının doğaüstü bir haîkate erişimi için hazırlık, arınma ve kutsal ritüellerle geçirilen bir süreç yatar.
    
   En Bilinen Mysteria Geleneği: Eleusis
   Mysteria denince ilk akla gelen, Eleusis Gizemleridir. Bu kült, Demeter ve Persephone mitolojisiyle yakından bağlantılıdır. Eleusis’te düzenlenen bu ritüeller, Persephone’nin yeraltı dünyasına inişi ve yeniden yeryüzüne dönüşü ekseninde, ölümden sonraki yaşamın sırrını ve ruhsal yeniden doğumu simgeler. Katılımcılar bu ritüellerde ölüm korkusunu yenerek yaşamın döngüsel doğasını derinden kavrar.

   (Eleusis Gizemleri ile ilgili detaylı bilgiyi Didem Çelebi Özkan’ın Yunan Mitolojisi yazı dizisinin Demeter bölümünde bulabilirsiniz.)

   Mysteria’nın Özellikleri

   Gizlilik: Ritüellere katılanlar, yaşadıkları deneyimleri dışarıda paylaşamazlardı. Bu gizlilik, geleneğin kutsallığını koruyordu.
   İnisiyasyon (Adaylık): Katılacak kişiler belirli bir hazırlık döneminden geçerdi. Bu dönem, bedensel ve ruhsal arınmayı içerirdi.
   Ritüel ve Törenler: Kutsal mekanlarda düzenlenen bu törenler, genellikle şarkılar, danslar, dualar ve sembolik canlandırmalar içerirdi.
   Mitolojik Bağlantı: Mysteria törenleri, mitolojik hikâyelerle derin bir bağ içindeydi. Bu hikâyeler, katılımcının kendisini kahramanın veya tanrıçanın yolculuğuyla özdeşleştirmesini sağlardı.

   Diğer Mysteria Gelenekleri

   Orphik Gizemleri: Orpheus’un öğretilerine dayanır ve ruhun arınması, reenkarnasyon ve tanrılarla birleşme temalarını işler.
   Dionysos Mysteria’sı: Dionysos’un ölüm ve yeniden doğuş hikâyesine odaklanır, insanın içsel kaosunu tanıması ve aşması için araçlar sunar.

   Modern Dünyada Mysteria
   Mysteria Geleneği, günümüzde mistik ve ezoterik düşünce akımları, spiritüel terapiler ve meditasyon ritüellerinde yankı bulur. İnsanlar bu eski geleneği, bireysel aydınlanma ve yaşamın anlamını keşfetme arayışında bir rehber olarak görürler. ⇡⇡⇡

 

---

 

4. Phaidros Diyaloğu: Platon’un Phaidros diyaloğu, hem içerdiği konular hem de etkileyici üslubuyla felsefe tarihinde özel bir yer tutar. Bu diyalog, aşk, ruhun doğası, retorik ve yazı gibi çeşitli temaları bir araya getirir.
    
   Bağlam ve Konu
   Phaidros, Platon’un öğrencisi Sokrates ile Phaidros adında bir genç arasındaki diyalogdur. Diyalog, Atina’nın dışındaki bir kır ortamında, doğal güzellikler içinde gerçekleşir. Bu ortam, metindeki estetik ve duygusal derinlikle uyum içindedir.
    
   Ana Konular

   1.) Aşkın Doğası ve Ruhun Kanatları
   Diyalog, Phaidros’un Lysias adında bir hatibin yazdığı bir konuşmayı okumasıyla başlar. Bu konuşma, aşksız bir ilişkiyi öven, aşkı ise akıl dışı bir tutku olarak tanımlayan bir metindir.

   ◦ Sokrates, bu konuşmayı eleştirir ve aşkın değerini savunmaya başlar.
   ◦ Aşk, Platon’a göre, ruhun ilâhî bir delilik (mania) halidir. Ruh, ölümsüzlük arayışındayken “kanat”lar kazanır ve ilâhî olanı arzulayarak yücelir. Bu bakış açısıyla aşk, insanın ruhunu ideal formlara yaklaştıran bir araçtır.

   2.) Ruhun Doğası ve Arabası Metaforu
   Platon’un ünlü ruh arabası metaforu bu diyaloğun önemli bir kısmında yer alır. Ruh, iki at tarafından çekilen bir arabadır:

   ◦ Beyaz at: Ruhun erdemli ve ilâhî kısmını temsil eder.
   ◦ Siyah at: Şehvet ve arzuların kontrolsüz kısmını temsil eder.

   Sürücü ise akıldır (logos). Ruhun görevi, bu iki atı dengeleyerek tanrısal dünyaya, yani idealara doğru yönelmektir.

   3.) Retorik ve Gerçek Bilgi
   Diyaloğun ikinci kısmında, Sokrates ve Phaidros, retorik sanatı üzerine tartışır. Platon burada, retoriğin yalnızca ikna etme amacıyla kullanılmasının tehlikelerine dikkat çeker.

   ◦ Gerçek retorik, konuşmacının sadece etkili konuşmayı bilmesi değil, aynı zamanda hakîkati tanıması ve onu dinleyicilere uygun bir şekilde aktarabilmesidir.
   ◦ Bu, hem etik bir sorumluluk hem de bilgiye dayalı bir sanattır.

   4.) Yazı ve Hafıza
   Diyalogun son kısmında Platon, yazılı metinlerin doğasını ve sınırlarını tartışır.

   ◦ Platon’a göre, yazı sadece bir “hafıza yardımıdır”; bilgiyi taşır ama öğrenme sürecinin yerini tutamaz. Gerçek bilgi, yüz yüze diyalog ve sorgulama yoluyla elde edilir.
   ◦ Yazı, bilgiye erişimi kolaylaştırsa da bilgeliği artırmaz; çünkü yazılar, soru sormaz veya dinleyiciyi yönlendirmez.

   Felsefî Önemi
   Phaidros, Platon’un hem aşkı hem de bilginin doğasını ele aldığı en derin ve şiirsel diyaloglarından biridir.

   ◦ Aşk, sadece kişisel bir tutku değil, ruhu en yüksek ideallere ulaştıran bir araçtır.
   ◦ Retorik, ikna değil hakîkati ifade etme sanatıdır.
   ◦ Yazı, bilgiye ulaşmanın bir yolu olabilir ama hakîkate erişim için yeterli değildir.

   Platon’un bu diyaloğu, edebî gücü ve çok katmanlı temalarıyla bugün bile üzerine düşünülen ve tartışılan bir metindir. ⇡⇡⇡

 

---

 

5. Ex nihilo nihil fit: Latince bir ifade olup, “Hiçbir şey yoktan var olmaz” anlamına gelir. Bu ilke, özellikle antik felsefede doğa yasalarını ve varlık anlayışını açıklamak için önemli bir temeldir. İlk kez Antik Yunan filozofu Parmenides tarafından sistematik bir şekilde ifade edilmiştir. Daha sonra bu ilke, hem bilimde hem de teolojide tartışmalara konu olmuştur.
    
   Felsefî Arka Plan

   ◦ Parmenides: Varlığın ezelî ve ebedî olduğunu, yoktan bir şeyin var olamayacağını savunur. Ona göre her şey zaten vardır, değişim ve oluş ise bir yanılsamadır. Bu anlayış, özellikle varlık ve yokluk kavramlarının metafizik tartışmalarını başlatmıştır.
   ◦ Empedokles: Parmenides’in bu ilkesini genişleterek, maddenin yoktan var olamayacağını ve var olan maddenin de yok olmayacağını söylemiştir. Bu düşünce, evrenin dört temel elementten (ateş, hava, su, toprak) oluştuğu anlayışıyla ilişkilidir.
   ◦ Epikür ve Atomcular: Maddenin yoktan var olamayacağını, ancak temel yapı taşları olan atomların birleşip ayrılarak farklı varlıkları oluşturduğunu savunmuşlardır.

   Bilimsel Etkisi
   Bu ilke, modern bilimde madde ve enerjinin korunumu yasası ile bağlantılıdır. Yani, bir sistemde toplam madde ve enerji miktarı sabittir; yoktan var edilemez veya tamamen yok edilemez, sadece bir formdan diğerine dönüşür.
    
   Teolojik Yorumlar
   Teolojide ise bu ilke daha farklı bir boyutta tartışılır. Hristiyan teolojisi, Tanrı’nın her şeyi “ex nihilo” yani “yoktan var ettiği” fikrini benimsemiştir. Bu, felsefî ilke ile teolojik inanç arasında bir gerilim yaratmıştır. Tanrı’nın yaratıcı kudreti, yoktan var edebilme gücü olarak düşünülür.
    
   Günümüz Felsefesi ve Bilimi
   Modern düşüncede, “hiçlik” kavramı hâlâ tartışmalıdır. Kuantum fiziği, vakumda bile enerji dalgalanmalarının meydana gelebileceğini ve bunun “yokluk” kavramını yeniden yorumlamayı gerektirdiğini göstermiştir. Dolayısıyla “ex nihilo nihil fit” ilkesi, hâlâ hem felsefî hem bilimsel bağlamda bir sorgulama alanıdır. ⇡⇡⇡